مانی
شیمی درمانی4، روشی عمومی برای درمان سرطان است و برای از بین بردن یاخته‌های سرطانی مورد استفاده قرار می‌گیرد. داروهای شیمی درمانی برای پیشگیری از شدت یافتن بیماری و در مواردی که سرطان در بدن پخش شده تجویز می‌شوند. عوارض جانبی شیمی درمانی عبارتند از حالت تهوع و استفراغ، ریزش موی سر و ابرو، کاهش تعداد گویچه‌های سفید خون، ضعف سیستم ایمنی بدن، عفونت، احساس درد، خشکی دهان، پوکی استخوان، کم‌خونی‌و کاهش تعداد گویچه‌های قرمز خون که ممکن است سبب خستگی، سرگیجه و احساس سرما در بیمار شود. اسهال و یبوست و سفتی و خشکی مفاصل از دیگر عوارض جانبی شیمی درمانی است.
1-2 رادیوتراپی
رادیوتراپی بهمعنای استفاده از پرتوهای یونساز برای ازبین بردن یا کوچک کردن بافتهای سرطانی است که معمولا” بعد یا قبل از عمل جراحی غده سرطانی انجام میشود. در این روش با ایجاد آسیب در DNA، سلولهای ناحیه تحت درمان ( بافت هدف) تخریب و ادامه رشد و تقسیم آنها غیرممکن میشود.هدف از رادیوتراپیاز بین بردن حداکثر سلولهای سرطانی ضمن به حداقل رساندن آسیبهای وارد شده به بافتهای سالم است.درتعدادی از بیماران، هدف از درمان،تخریب کامل تومور و در بعضی مواردکوچک کردن تومور یا کاهش علایم آن است. اگر تومور، بافت‌های مجاور را در بر گرفته باشد یا انجام جراحی برای بیمار مناسب نباشد، شیوههای درمانی وسیع‌تری مانند رادیوتراپی انجام می‌‌شود. نمونهای از دستگاهی که با این هدف مورد استفاده قرار میگیرد در شکل1-1 مشاهده میشود.
شکل 1-1 نمونهای از دستگاه رادیوتراپی
اگرچه پرتو علاوه بر سلولهای سرطانی به سلولهای سالم نیز آسیب میرساند، ولی در اکثر موارد سلولهای سالم بهبودی خود را دوباره بهدست میآورند. در هر بیمار طراحی درمان خاصی برای حفاظت از بافتهای سالم (تا حدامکان) انجام میشود. تقریبا نیمی از بیماران سرطانی رادیوتراپی میشوند. رادیوتراپی ممکن است برای درمان انواع تومورهای جامد شامل تومورهای مغز، پستان، گردن رحم، حنجره‌‌، ریه، پانکراس، پروستات، پوست، نخاع، معده، رحم و لنفوم (تومور سیستم لنفاوی) و برخی تومورهای خوشخیم به کار رود. مقدار دوز مورد استفاده برای رادیوتراپیبه نوع تومور، بافت یا اندامهای درمعرض آسیب بستگی دارد. در بعضی موارد پرتودهی به نواحی غیرسرطانی نیز بهمنظور جلوگیری از رشد مجدد سلولهای سرطانی صورت میگیرد که رادیوتراپی پیشگیریکننده5نامیده میشود. رادیوتراپی همچنین میتواند به کاهش علایم بیماری مثل درد ناشی از گسترش سرطان به استخوان یا سایر بافت های بدن کمک کند که رادیوتراپی تسکینی6نامیده میشود. در رادیوتراپیاز راه دور یا تلهتراپی بیمار در معرض تابش قرار می‌گیرد یه این معنا که اشعه از یک منبع رادیواکتیو و از چند زاویه مختلف از خارج از بدن به سمت تومور هدایت می‌‌شود. این روش کاملا بدون درد است و به مدت ? تا ? هفته ادامه دارد. ولی بیمار از عوارض جانبی مانند تحریک‌پذیری مقعد، اسهال و خستگی مفرط ناشی از تابش پرتو شکایت می‌کند. اثرات اشعه ممکن است به شکل واکنش‌های پوستی از جمله التهاب، خارش، سوزش، ترشح یا پوسته پوسته شدن پوست ظاهر شود. تهوع، ‌استفراغ، بی‌اشتهایی و آسیب‌های عروقی و تنفسی می‌تواند از دیگر عوارض جانبی رادیوتراپی باشد. همچنین رادیوتراپی ممکن است باعث سرکوب سیستم خون‌ساز بدن و کاهش گویچه‌های سفید و ضعف سیستم ایمنی بدن و نهایتاً بروز عفونت شود. تلهتراپی برای درمان انواع سرطان شامل سرطان مثانه، مغز، پستان، مقعد، پانکراس، معده، گردن رحم، حنجره، ریه، پروستات و رحم استفاده میشود.
در مقابل براکیتراپی روشی است که با استفاده از رادیو ایزوتوپهایی که در مجاور سلولهاى سرطانی قرار داده میشوند مقدار زیادی اشعه مستقیما به ضایعه بدخیم رسانده میشود تا سلولهای سرطانی ضعیف یا معدوم شوند. گسیل ناشى از رادیو ایزوتوپهاى متناسب،باید دقیقا بر محل ضایعه مورد نظر تمرکز داده شود. با این روش درمانی میتوان یک دوز تابشی بالا را به صورت متمرکز به تومور رساند به گونهای که افت سریع دوز در بافتهای سالم اطراف تومور مشاهده شود.منبع تابش در این روش یا به صورت محلول حاوی رادیو دارو به محل تحت درمان تزریق میشودیا در یک پوشش نگهدارنده کوچک قرار گرفته و در داخل تومور و یا در مجاورت آن قرار میگیرد.مجموعه این پوشش و رادیودارو کاشتنی7 نامیده میشود. مواد کاشتنی ممکن است به شکلهای مختلف مانند سیمهای کوچک، استنت، کاتتر (شکل 1-2)، کپسول یا بهشکل دانهای وجود داشته باشد. مواد رادیواکتیو یا به همراه کاشتنیدر داخل بدن قرار گرفته یا در اتاق عمل با استفاده از سرنگ‌های نازک، به بدن بیمار تزریق ‌شوند. سیلندر حاوی مواد رادیواکتیو بهصورت معمول بسیار کوچک (تقریبا 8/0در5/4 میلیمتر مربع) و حاوی مقدار بسیار ناچیزی از ماده رادیواکتیو است ] 1و2[. از نمونههای این روش رادیوتراپی، درمان با پرتو گاما است که امروزه براى جلوگیرى از گرفتگى رگهاى قلب انجام میشود] 3 [.
بسیاری از سرطانهامانند انواع سرطان پروستات کاندیدای درمان با براکیتراپی هستند. این روش رادیوتراپی نیز با بیشترِ عوارض جانبی رادیوتراپی خارجی همراه است. این روش با سه شیوه داخل نسجی8،داخل حفرهای9 یا براکی تراپی سیستمیک با استفاده از مواد کاشتنی انجام میگیرد. توضیح این روشها در ادامه میآید[4-6].
شکل 1-2 کاتترهای مورد استفاده در براکی تراپی
در اکثر موارد پرتوهاى استفاده شده در براکیتراپی ، پرتوهای ? هستند که سبب تخریب سلولهاى نابههنجار میشوند. بنابراین، رادیو ایزوتوپهای ایدهآل برای درمان از نوع ساطعکننده ? بوده و چنانچه گسیلنده مورد استفاده، پرتو گاما با انرژی مناسب باشد(مثل لوتسیم-177) براى تصویر بردارى نیز کفایت میکند. در ادامه به بررسی انواع هستههای پرتوزا، عملکرد هر یک در رادیوتراپی و چگونگی واپاشی هستههای رادیواکتیو پرداخته میشود.
1-3 مزایا و معایب رادیودرمانی و براکی تراپی
رادیودرمانی بهعنوان یکی از روشهای درمان سرطان دارای مزیتهایی است. براکیتراپی نسبت به جراحی آسیب کمتری به بیمار وارد میسازد و معمولا تاثیرات جانبی کمتری نسبت به جراحی و تابش اشعه از خارج از بدن در پی دارد.در این روش، زمان بهبودکوتاهتر است و کیفیت زندگی بیمار هم کمتر دچار آسیب میشود. مزیت عمدهی دیگر آن است که دوزیمتری تابش بر پایه اصول فیزیک بنا نهاده شده است. دهها سال کار مداوم در زمینه فیزیک تابش، رادیودرمانی را دارای جایگاهی بینظیر و محکم در میان سایر تخصصهای پزشکی کرده است. در براکیتراپی با فاصله گرفتن از هستهی رادیواکتیو،دوز تابش به سرعت کاهش مییابد و به این ترتیب صدمه به بافتهای سالم به حداقل میرسد. در حالیکه در درمان با روشهای دارویی یا عوامل زیستی همچنان تلاشها برای رسیدن به کارآیی درمانی قابل مقایسه ادامه دارد. مزیت دیگر روش رادیوتراپی، عبور تابش از مناطقی با جریان خون محدود یا جابجایی فعال سلولهاست.چنین مناطقی در روشهای دارودرمانی از دسترسی به داروهای مورد نظر محروم میمانند. سومین مزیت رادیودرمانی عدم مقاومت دارویی است که در درمان دارویی در بیشتر مواقع رخ میدهد.
عوارض ناشی از رادیودرمانی بسته به محل درمان متفاوت خواهد بود. چند نمونه از عوارض رادیودرمانی عبارتند از:
– زخم شدن (موکوزیت) یا بروز مشکل دربلع در رادیوتراپی ناحیه سرو گردن
– بیاشتهایی، تهوع، قرمزشدن و پوسته پوسته شدن که اغلب در دو هفته آخر درمان در رادیوتراپی ناحیه قفسه سینه (پستان،زیر بغل، معده و ریه) بروز میکند.
1-4 پرتوزایی و سازو کار تبدیل عناصر رادیواکتیو
در بر همکنش پرتو با ماده ممکن است پرتو بر لایههای الکترونی اتم، میدان اطراف هسته یا هسته اثر بگذارد. پرتوزایی را میتوان به صورت تبدیل خودبهخودی هستهها که منجر به تشکیل عناصر جدید میشوند تعریف کرد. این تبدیلها از طریق چندین سازوکار صورت میگیرد که برخی از آنها عبارتند از گسیل ذره ?،گسیل ذره ی ?، پوزیترونو گیراندازی الکترون مداری. هر یک از این واکنشها ممکن است همراه با گسیل تابش گاما باشد یا نباشد. در هستههای پایدار تعداد نوترون مساوی یا بیش از پروتون است. چنانچه تعداد نوترون از پروتون کمتر باشد هسته ناپایدار است و به شکلی پروتون اضافی را از دست میدهند. به این ترتیب که در هسته یک پروتون واپاشی کرده و به نوترون، پوزیترون و نوترینو تبدیل میشود. نوترون در هسته باقی ماند اما پوزیترون و نوترون و از هسته خارج میشود برخی از هستههای خیلی سنگین گسیلنده نوترون هستند. پرتوزایی و خواص پرتوزایی هستهها تنها از طریق بررسیهای هستهای امکانپذیر است و به حالتهای فیزیکی و شیمیایی ایزوتوپهای پرتوزا بستگی ندارد.تبدیل هستهای هستههای پرتوزا به دو عامل بستگی دارد :
1. نوع خاص ناپایداری هسته یعنی نسبت نوترون به پروتون در هستهی مورد بررسی که میتواند خیلی بالا یا خیلی پایین باشد.
2. ارتباط جرم، انرژی هسته مادر و هسته دختر وذره گسیل شده ] 7 و 8[.
به طورکلی تابشهای حاصل از هسته را میتوان به دو گروه مختلف تقسیم کرد. در یک گروه ذرات دارای انرژی قرار میگیرند مانند تابش آلفا، تابش بتا و تابش پوزیترون. در گروه دوم پرتوهای الکترومغناطیس قرار دارند که نه بار دارند نه جرم ، شامل: اشعه گاما و اشعه ایکس.
-گسیل ذره ?:
هنگامی که نسبت نوترون به پروتون در ایزوتوپ بسیاربالا باشداز واپاشی آن هسته یک هسته پر انرژی هلیوم به نام ذره ? گسیل میشود. این ذره سنگین با بار الکتریکی مثبت بوده و از دو نوترون و دو پروتون تشکیل شده است.
ذرات ? تک انرژی هستند اما در گسیل ذرات ? از یک رادیوایزوتوپ ،هستهای که ذره ? با انرژی کم گسیل میکند در حالت برانگیخته است و انرژی برانگیختگی خود را از طری