صادفی گیاهانی با اثرات درمانی جالب توجه کشف شوند.
پیشرفت سریع علوم مثل شیمی از یک طرف و ازیاد جمعیت و کمبود منابع طبیعی باعث گردید که از مصرف داروهای گیاهی کاسته شده و ترکیبات شیمیایی جدید جایگزین شود اما عوارضی جانبی اکثر داروهای شیمیایی سبب گردید تا دانشمندان دوباره به داروهای گیاهی روی آورند.
1-2 اهمیت موضوع
گیاهان گروه بزرگی از ترکبیات آلی به نام متابولیتهای ثانویه را تولید میکنند که توسط انسان به عنوان یک ترکیب دارویی مصرف میشوند طبق برآوردهای صورت گرفته در سالهای اخیر توجه بازار جهانی به داروهای گیاهی که شامل گیاهان دارویی و فراوردههای آنهاست رو به افزایش بوده است. با توجه به این که بخش اعظم بازارهای گیاهان دارویی دنیا به تولید و عرضه متابولیتهای ثانویه مشتق از این گیاهان مربوط میشود لذا متابولیتهای ثانویهی گیاهان از ارزش اقتصادی و همچنین ارزش افزوده بسیار بالایی برخوردار هستند و سنتز
شیمیایی این متابولیتها معمولاً پیچیده و پرهزینه است. بنابراین تولید متابولیتها به روشهای مختلف زیست فناوری از جهت کشت سلولی گیاه یا راه جایگزین مناسب استفاده از الیسیتورهای افزایش دهنده متابولیت ثانویه گیاه نقش بسیار مهّمی برعهده دارد. (91و119)همچنین در راستای حذف ویا کاهش ترکیبات شیمیایی وسنتزی در مواد غذایی تحقیقات زیادی برای جایگزین کردن مواد طبیعی به جای ترکیبات شیمیایی انجام شده است. در همین زمینه تلاشهای زیادی در یافتن آنتی اکسیدانهای طبیعی از منابع گیاهی صورت گرفته است، چون آنتی اکسیدانهای صنعتی که برای به تاخیر انداختن اکسیداسیون چربیها استفاده میشود، به دلیل اثرات بد تغذیهای و سرطانزا بودن این ترکیبات استفاده از آنتیاکسیدانها طبیعی مورد توّجه محققین قرار گرفته است.(33و52)
1-3 اهداف تحقیق
خانواده نعنا دارای ترکیبات فنلی وفلاونوئیدی هستند، و وجود این ترکیبات در این خانواده باعث ایجاد اثر آنتی اکسیدانی بالا میشود. همچنین استفاده از محرکهای رشد نظیر متیل جاسمونات که به گونهای باعث افزایش رشد گیاه و تسریع گل زایی و باعث بهسازی محصولات باغبانی میشود.(35)
به همین دلیل در این تحقیق از گیاه نعنا فلفلی Mentha piperita L. استفاده شد. و به کمک یک الیستور گیاهی به نام متیل جاسمونات مورد تیمار قرار گرفت. و در نهایت به بررسی اثر آنتیاکسیدانی و ضدرادیکالی و همچنین بررسی متابولیتهای ثانویه از جمله محتوای فنلی و فلاونوئیدی و بررسی میزان اسانس موجود درنمونهها پرداخته شد. به این ترتیب می توان به اهداف زیر رسید.
1-افزایش اثر آنتیاکسیدانی وضدرادیکالی در گیاه نعنا فلفلی
2-افزایش متابولیت ثانویه در گیاه نعنا فلفلی
3-افزایش محتوای فنلی و فلاونوئیدی گیاه نعنا فلفلی
4-استفاده از این روش برای افزایش میزان اسانس گیاه، جهت به کارگیری درصنایع عطر سازی، آرایشی و بهداشتی و صنایع غذایی
5- استفاده از آنتیاکسیدانهای طبیعی به جای آنتیاکسیدانهای شیمیایی
فصل دوم
بررسی متون و مطالعات دیگران در این زمینه
بخش اول
گیاه شناسی
2-1-1 تیره نعنا Labiatae
در تیره نعنا طبق بررسیهای جدیدی که به عمل آمده است، 4000 گونه گیاه وجود دارد که اغلب در 200 جنس جای داده شدهاند. این گیاهان به وضعی در کره زمین پراکندگی دارند که در غالب نواحی یافت میگردند، ولی بیشینه انتشار آنها در منطقه مدیترانه است.
گیاهانی عموماً علفی یکساله یا پایا و دارای ساقههای راست یا خزندهاند. در بعضی ازآنها ظاهر بوته مانند و ساقههای متعدد و چوبی شده دارند. در بین آنها به ندرت نمونههای پیچیده یا درختچه مانند ممکن است یافت گردد.

گیاهان تیره نعنا عموماً برگهای متقابل، گاهی ساقه آغوش و بندرت فراهم دارند. برگهای آنها عموماً ساده و برگهای مرکب در آنها دیده نمیشود. گلهای آنها کامل، نامنظم، نر- ماده و مجتمع به صورت دستههایی واقع در محور ساقه دیده میشود.
در انواع چند ساله این گیاهان ساقههای مسن ظاهر مدور دارند، و این نیز بر اثر پیدایش لایههای زایندهای در ناحیه پوست ساقههای جوان که باعث ایجاد بافتهای جدید موجب ریزش و از بین رفتن لایههای بیرونی از خارج میگردد و با این عمل، ظاهر چهار گوش ساقه از بین میرود.(9)
عده زیادی ازگیاهان تیره نعنا سریعا تحت تاثیر شرایط متفاوت محیط زندگی قرار میگیرند و به سرعت تغییراتی از نظر سازش و تطبیق با محیط حاصل میکنند. تا مقاومت آنها در مقابل تعرق زیاد شود، به طوری که برگهای آنها پوشیده از کرک میشود یا کناره پهنک برگهای آنها به سمت پایین خمیدگی حاصل میکند و یا روزنهها به حالت فرو رفته در بشره باقی میماند. و یا ممکن است هیپودرم درآنها به صورت کاملاً کلانشیمی درآید و یا برگهایی نسبتا ضخیم و چرمی پیدا کنند. و یا حتی سطح آن ممکن است کاهش حاصل نماید به حدی که به کلی از بین برود.(9)
2-1-2 اختصاصات تشریحی گیاهان تیره نعنا
1-انواع علفی آنها، عموما دارای دستههای کلانشیم در زوایای ساقه، زیر بشرهاند. وجود این باعث میگردد که ساقه این گیاهان ظاهری 4 گوش پیدا کند.
2-دسته چوب – آبکش پسین در آنها معمولاً به وضع غیر ممتد و جدا از هم دیده میشود.
3-بشره ساقه و برگ این گیاهان غالباًَ مستور از تارهای ترشحی و غیر ترشحی به اشکال مختلف است.
4-تارهای ترشحی اسانس در آنها دارای پایه یک دو سلولی، منتهی به یک برجستگی 4تا 8 سلولی و حتی بیشتر است. اسانس ترشح شده نیز، معمولاً خارج از جدار سلولزی در زیر کوتیکول جمع میگردد و این خود باعث میشود که بشره در همان ناحیه، کمی متورم جلوه نماید.
5-میوه گیاهان تیره نعنا 4 فندقه و محتوای دانههای بدون آلبومین است و از مشخصات آن این است که معمولاً محصور در کاسه گل باقی میماند، بعضی از این گیاهان نیز ندرتاً ممکن است میوهای به صورت شفت داشته باشند.(9)
2-1-3 ردهبندی گیاه نعنا فلفلی
گیاه نعنا فلفلی به صورت زیر رده بندی میشود.
گیاه نعنا فلفلی گیاهی است دولپهای و پیوسته گلبرگ بوده، متعلق به راسته Tubliforal ، تیره Labiateae یا Lamiaceae بوده، جنس و گونه (نام علمی) آن Mentha piperita L. میباشد.(21)
2-1-4 اسامی مختلف Mentha piperita L.
انگلیسی Peppermint
فرانسه M.anglaise , Mentha poivrea
ایتالیایی M.Prima , M.Peperina , Mentha Pepe
آلمانی Pfefferminze
عربی نعناع، لمام، Lammam
فارسی سوسنبر(3)
شکل (1-2) گیاه نعنا فلفلی2-1-5 ریختشناسی و مرفولوژی گیاه نعنا فلفلی
گیاهی است علفی، پایا و دارای ساقههایی بر دو نوع خزنده و زیرزمینی که از نوع اول آن در محل گرهها، دسته ای از ریشههای نابجا به درون زمین نفوذ کرده است. از سمت مقابل آن یک شاخه قائم و برگدار و کوچک خارج میشود که در نهایت منجر به پیدایش پایههای جدا شده در فواصل مختلف ساقههای خزنده، در محل پیدایش ریشههای نابجا میگردد.(9)
برگهای آن متقابل، بیضوی، نوک تیز، دندانهدار، کمی پوشیده از کرک، به درازای 4تا 7 سانتی متر و به عرض 2تا 3 سانتی متر است. ابعاد مذکور در شاخههای گلدار نیز همیشه کمتر از شاخههای عقیم میباشد. (9)
از کلیه قسمتهای هوایی این گیاه بوی معطر و مطبوع استشمام میشود، ولی اگر جویده شود، علاوه بر بوی اسانس، باعث احساس خنکی نیز در مخاط دهان میگردد.(9)
ساقههای این گیاه، چهار گوش و به رنگ قرمز مایل به بنفش یا مایل به ارغوانی است. و در محل هر یک از گره های آن، دو برگ متقابل دیده میشود.(12) برگها نسبت به گونه نعنا قمی Mentha spicata زبرتر و کنارههای اره مانند دارند.(12)
گلهای آن در ماههای مرداد و شهریور ظاهر میگردند، رنگ گلی روشن یا کم و بیش ارغوانی مایل به بنفش دارند به تعداد زیاد نیز در مجاور یکدیگر به نحوی مجتمع میشوند که در مجموع در قسمتهای انتهایی ساقهها، به صورت سنبلههایی با شکل ظاهری بیضوی نوک تیز جلوه میکنند.(1) برخی از شاخههای این گیاه عقیم و عاری از گل میماند.
بررسیهای ارزنده Mill.Camus که باتوجه به تشریح مقایسهای بافتهای انواع Mentha ها صورت گرفت، نشان داد که عقیده دانشمندان دربارهی دو رگه بودن این گیاه صحیح است. یعنی این گیاه یک دو رگه طبیعی از 2 گونه M.viridis وM.aquatica میباشد. (9)
این گیاه دارای فرمها و واریتههای متعددی است که از بین آنها دو گیاه زیر از نظر تولید اسانس بر سایرین ترجیح دارند:
M.piperita Var. officinalis forma rubescens Camus
M.piperita Var. officinalis forma palescens Camus
معمولاً قسمتهای مورد استفاده، برگ ویا سرشاخههای گلدار آن میباشد.(9)
شکل (2-2)شکل گیاه نعنا فلفلی به همراه گل آذین آن
2-1-6 کشت گیاه
کشت این گیاهان، به علت استفادهای که از آنها در اسانس گیری به عمل میآید، از آغاز قرن18، بین ملل مختلف معمول گردید. از مراکز عمده کشت آن نیز باید انگلستان، آمریکای شمالی، ایتالیا، فرانسه، بلغارستان، اسپانیا، بالکان، جنوب آلمان و شمال اروپا نام برد. هم چنین نیمی از صادرات جهان، مربوط به کشت این گیاه در آمریکا است(12)(1)
پرورش گیاهان مذکور باید در اراضی سبک، اصلاح شده، کود دار و قابل نفوذ صورت گیرد به علاوه زمین باید دارای نیترات و کلرور سدیم، فسفاتها و کودهای پتاسدار باشد. زیرا به این طریق مقدار کلی اسانس در اعضای گیاه پرورش یافته افزایش مییابد. در ضمن همواره باید به این نکته توجه کرد که اگر آهک زمین زراعتی زیاد باشد، مقدار نسبی اسانس در گیاه کاهش حاصل مینماید.(9)
تکثیر گیاهان مذکور بندرت از طریق بذر و معمولاً به کمک ساقههای خزنده هوایی آنها صورت میگیرد. از ساقههای خزنده گیاه به طوری که ذکر شد، ریشههای نابجا در محل تماس آنها با زمین خارج میشود که درخاک فرو میرود.